ئيعجازى زانستى: خه‌ته‌نه‌كردنى كورِان له‌ رِووى زانستى یه‌وه‌

خه‌ته‌نه‌ كردن یه‌كێكه‌ له‌ سوننه‌ته‌ گه‌وره‌كانى ئاینى پیرۆزى ئیسلام, كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا موحه‌مه‌د (د.خ) له‌ چه‌ندین فه‌رمایشتدا ئاماژه‌ى بۆ كردووه‌, وه‌ك ئه‌و فه‌رمووده‌یه‌ى كه‌ (بوخارى و موسلیم) له‌ ئه‌بوهوره‌یره‌وه‌ ده‌یگێرِنه‌وه‌ كه‌ موحه‌ممه‌د (د.خ) فه‌رموویه‌تى: الفطرة خمسٌ: الختان, والإستحداد, وقصّ الشارب, وتقليم الأظافر, ونَتْف الإبط , یان ده‌فه‌رموێت: من أَسْلَم فَليَخْتَتِن , ده‌با بزانین گرنگى و بایه‌خى ئه‌و سوننه‌ته‌ گه‌وره‌یه‌ چى یه‌ له‌ رِووى زانستى یه‌وه‌؟

خه‌ته‌نه‌ كردن یه‌كێكه‌ له‌ سوننه‌ته‌ گه‌وره‌كانى ئاینى پیرۆزى ئیسلام, كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا موحه‌مه‌د (د.خ) له‌ چه‌ندین فه‌رمایشتدا ئاماژه‌ى بۆ كردووه‌, وه‌ك ئه‌و فه‌رمووده‌یه‌ى كه‌ (بوخارى و موسلیم) له‌ ئه‌بوهوره‌یره‌وه‌ ده‌یگێرِنه‌وه‌ كه‌ موحه‌ممه‌د (د.خ) فه‌رموویه‌تى: الفطرة خمسٌ: الختان, والإستحداد, وقصّ الشارب, وتقليم الأظافر, ونَتْف الإبط , یان ده‌فه‌رموێت: من أَسْلَم فَليَخْتَتِن , ده‌با بزانین گرنگى و بایه‌خى ئه‌و سوننه‌ته‌ گه‌وره‌یه‌ چى یه‌ له‌ رِووى زانستى یه‌وه‌؟
تا چه‌ند ساڵێكیش له‌مه‌وبه‌ر خه‌ڵكى له‌ ئه‌مه‌ریكا وایان ده‌رِوانى یه‌ خه‌ته‌نه‌كردنى كورِان كه‌ ته‌نها دروشمێكى ئاینى یه‌ و تایبه‌ته‌ به‌ موسڵمانان و جوله‌كه‌كانه‌وه‌، ته‌نانه‌ت پزیشك و نوژدارانى ئه‌و ووڵاته‌ دژایه‌تیشیان ده‌كرد، به‌ڵام وویستى خواى گه‌وره‌ وابوو كه‌ گرنگى زانستى, و دروستى ئه‌و نه‌ریته‌ رِه‌سه‌نه‌ بۆ سه‌رجه‌مى مرۆڤایه‌تى ده‌ربخات.
له‌ تۆژینه‌وه‌یه‌كدا كه‌ له‌ ژماره‌ى مانگى (5)ى ساڵى (1991)ى گۆڤارى پزیشكى به‌ناوبانگ (Postgraduate Medicine)دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌, جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ساڵانه‌ له‌ ئه‌مه‌ریكا (1ملیۆن) كورِ خه‌ته‌نه‌ ده‌كرێن، زۆریش له‌و پزیشكانه‌ى كه‌ پێشتر دژایه‌تى ئه‌و سوننه‌ته‌ گه‌وره‌یه‌یان ده‌كرد ئێستا پشتگیرى لێده‌كه‌ن, و هانى خه‌ڵكیش ده‌ده‌ن كه‌ ئه‌نجامى بده‌ن، بۆ نمونه‌ دكتۆر (ویرویل) كه‌ سه‌رۆكى به‌شى منداڵانه‌ له‌ نه‌خۆشخانه‌ى سه‌ربازى له‌ (واشنتۆن), ئه‌و له‌ ساڵى (1990)دا نوسیویه‌تى: (من له‌ ساڵى (1975)دا یه‌كێك بووم له‌ سه‌رسه‌خترینى ئه‌و كه‌سانه‌ى كه‌ دژایه‌تى خه‌ته‌نه‌ كردنیان كردووه‌، به‌ڵام به‌پێى ئه‌و تۆژینه‌وه‌ و تاقیكردنه‌وانه‌ى كه‌ له‌ هه‌شتاكانى سه‌ده‌ى رِابوردوودا ئه‌نجامدراون, ده‌ریانخستووه‌ كه‌ خه‌ته‌نه‌كردن پێویستى یه‌كى جه‌سته‌یى یه‌ و ئه‌نجامنه‌دان و نه‌كردنى ده‌بێته‌ هۆى زیادبوونى رِێژه‌ى تووشبون به‌ هه‌وكردنى بۆرى یه‌كانى میز و سست بوونى گورچیله‌كان, و له‌كار كه‌وتنیان و زۆر نه‌خۆشى دیكه‌ى درێژخایه‌نى كۆئه‌ندامى ده‌ردان له‌ مرۆڤدا، بۆیه‌ من ئێستا له‌ به‌هێزترین لایه‌نگرانى ئه‌و خه‌ته‌نه‌ كردنه‌م.
دكتۆر (ویرویل) ته‌نها پزیشك نى یه‌ كه‌ بانگه‌شه‌ى بۆ خه‌ته‌نه‌كردن كردووه‌، به‌ڵكو (ئه‌كادیمیاى ئه‌مه‌ریكى بۆ نوژدارانى منداڵ) به‌ ته‌واوى له‌ رِاسپارده‌كانى خۆى په‌شیمان ده‌بێته‌وه‌ كه‌ له‌ ساڵى (1975)دا ده‌ریكردووه‌، و رِاسپارده‌ى نوێ له‌ ساڵى (1989)دا ده‌رده‌كات كه‌ تیایدا رِاشكاوانه‌ داواى خه‌ته‌نه‌كردنى هه‌موو منداڵێكى تازه‌ له‌دایكبوو ده‌كات, خه‌ته‌نه‌ كردن پارێزگارى یه‌كى باش ده‌كات له‌ تووشبونى چووكى نێره‌ (ئه‌ندامى نێرینه‌) به‌ شێرپه‌نجه‌، دكتۆر (رِۆبسۆن) له‌ ووتارێكىدا كه‌ له‌ ساڵى (1992)دا بڵاوى كردۆته‌وه‌, ده‌ریده‌خات كه‌ (60 هه‌زار) پیاو تووشى شێرپه‌نجه‌ى چووك بوون, كه‌ له‌ نێوانیاندا ته‌نها (10 كه‌سیان) خه‌ته‌نه‌ كراو بوون!
دكتۆر (كۆتشین)یش ده‌ڵێت كه‌ رِێژه‌ى تووشبون به‌ شێرپه‌نجه‌ى چووك (سفره‌) لاى ئه‌وانه‌ى كه‌ خه‌ته‌نه‌ ده‌كرێن، دكتۆر (فینیك)یش له‌ كتێبه‌كه‌ىدا كه‌ سه‌باره‌ت به‌ خه‌ته‌نه‌كردنه‌ و له‌ ساڵى (1988)دا بڵاوى كردۆته‌وه‌ ده‌ڵێت: زیاد له‌ (60) تۆژینه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ جه‌خت له‌ زیادبوونى نه‌خۆشى یه‌ سێكسى یه‌كان ده‌كاته‌وه‌ لاى ئه‌و منداڵانه‌ى كه‌ خه‌ته‌نه‌ناكرێن.
نه‌خۆشی (ئه‌یدز) و خه‌ته‌نه‌ كردنى كورِان :
له‌ سایتى (BBC) له‌سه‌ر تۆرِى ئینته‌رنێت له‌ رِۆژى (8)ى ئازارى (2006)دا ئاماژه‌ بۆ دوو تۆژینه‌وه‌ ده‌كات كه‌ باس له‌ پێویستى خه‌ته‌نه‌ كردن ده‌كه‌ن به‌رامبه‌ر به‌ نه‌خۆشى ئه‌یدز كه‌ تا ئێستا هیچ چاره‌سه‌رێكى كاریگه‌رى نى یه‌, له‌ یه‌كه‌میاندا پزیشكه‌ نه‌رویجى یه‌كان داوا ده‌كه‌ن كه‌ كورِان خه‌ته‌نه‌ بكرێن, چونكه‌ ئه‌وه‌ هۆكارێكى گرنگه‌ بۆ خۆپارێزى له‌ نه‌خۆشى ئه‌یدز، ووته‌بێژێك به‌ناوى كۆنگره‌ى سیازده‌هه‌مى (ئه‌یدز)ى نێوده‌وڵه‌تى كه‌ له‌ باشوورى ئه‌فریقیا (كیشوه‌رى رِه‌ش) به‌سترا ووتى: ده‌توانرێت كه‌ حاڵه‌ته‌كانى تووشبون به‌ نه‌خۆشى ئه‌یدز كه‌م بكرێنه‌وه‌ بۆ نیوه‌ى ئێستاى ئه‌وه‌ش له‌ رِێگاى خه‌ته‌نه‌ كردنه‌وه‌, هه‌روه‌ها به‌ پێى تۆژینه‌وه‌ نوێیه‌كان خه‌ته‌نه‌كردن ئاستى دروستى تاكه‌كان زیاد ده‌كات به‌رامبه‌ر به‌ به‌كتریا و ڤایرۆسه‌كان, دكتۆر (رِۆبه‌رت بیلى) له‌ زانكۆر (ئیلینۆى) له‌ (شیكاگۆ) ده‌ڵێت:
ده‌كرێت خه‌ته‌نه‌ كردن وه‌ك چه‌كێكى كوشنده‌ به‌كاربێت دژى نه‌خۆشى (ئه‌یدز) و ڤایرۆسى (HIV) كه‌ ده‌بێته‌ هۆى ئه‌و نه‌خۆشى یه‌, و ئه‌و برِواى وایه‌ كه‌ ئه‌وه‌نده‌ به‌ڵگه‌ له‌به‌رده‌ستدایه‌ تا ئه‌و سوننه‌ته‌ بكرێته‌ چه‌كێكى كوشنده‌ دژ به‌و نه‌خۆشى یه‌، ئه‌و دكتۆره‌ تۆژینه‌وه‌یه‌كى له‌سه‌ر گه‌لى (ئه‌للۆ) له‌ كینیا ئه‌نجامدا، ئه‌و گه‌له‌ ژماره‌یان (3 ملیۆن) ده‌بێت, كورِانیان خه‌ته‌نه‌ ناكرێن بۆیه‌ رِێژه‌ى تووشبونیان به‌ (ئه‌یدز) زۆر زۆره‌, هه‌روه‌ها ژنه‌ تۆژه‌ره‌وه‌ى به‌لجیكى (ئان بوفى) له‌ په‌یمانگاى پزیشكى ئیستیوائى له‌ (ئه‌نتۆرب)ى به‌لجیكا رِێژه‌ى تووشبون به‌ (ئه‌یدز) په‌یوه‌ست ده‌كات به‌ رِێژه‌ى ئه‌نجامدانى خه‌ته‌نه‌ كردنه‌وه‌, بۆیه‌ داوا ده‌كات كه‌ كورِان پێویسته‌ خه‌ته‌نه‌ بكرێن.
هه‌ر به‌پێى سایتى (BBC)ى هه‌مان رِۆژ, تۆژینه‌وه‌یه‌كى هیندى ده‌ریخستووه‌ كه‌ كردارى خه‌ته‌نه‌كردImageن به‌ برِى (6 جار) ئه‌گه‌رى تووشبون به‌ (ئه‌یدز) كه‌م ده‌كاته‌وه‌، به‌پێى تۆژینه‌وه‌كه‌ كه‌ له‌ گۆڤارى (لانسێت Lancet)ى پزیشكىدا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌, ئه‌و به‌شه‌ى كه‌ ده‌برِدرێت له‌ چووكى نێره‌ نیشانه‌یه‌ بۆ ڤایرۆسى (HIV) چونكه‌ خانه‌ى واى تیایه‌ كه‌ ڤایرۆسه‌كه‌ په‌لامارى ده‌دات.
هه‌روه‌ها له‌ تۆژینه‌وه‌كه‌دا تێبینى ئه‌وه‌ كراوه‌ كه‌ ئه‌و به‌شانه‌ى زیاتر نه‌خۆشى یه‌كه‌ى تیا بڵاوه‌ له‌ كیشوه‌رى ئه‌فریقیادا به‌شه‌كانى خۆرهه‌ڵات و باشوورن، به‌ڵام به‌شه‌كانى خۆرئاواى كه‌متر نه‌خۆشى یه‌كه‌ى تیا بڵاوه‌ چونكه‌ كورِانیان خه‌ته‌نه‌ ده‌كرێن, شایانى باسه‌ كه‌ ئه‌و تۆژینه‌وه‌یه‌ زیاد له‌ (2000) پیاوى هیندستانیشى گرته‌وه‌.
سه‌رچاوه‌::: به‌خته‌وه‌ری

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s